Η περιοχή του Αιγάλεω
στην αρχαιότητα
Ένα ιστορικό τοπίο
Της Αικ. Γ. Δασκαλοπούλου
Η σημερινή περιοχή του Αιγάλεω δεν αναγνωρίζεται από τις υπάρχουσες πηγές ως αυτόνομη μεγάλη πόλη της κλασικής εποχής, αλλά ως τμήμα της ευρύτερης περιφέρειας γύρω από την Αθήνα, όπου αναπτύσσονταν αγροτικές εκτάσεις, κατοικίες, λατρευτικές διαδρομές και ταφικά μνημεία.
Ο ρόλος της περιοχής ήταν κατά κύριο λόγο διαμεσολαβητικός, τουτέστιν να φιλοξενεί τη διέλευση της Ιεράς Οδού, γέφυρες, λατρευτικούς σταθμούς και να συνδέει το άστυ με τα περιφερειακά ιερά και τόπους λατρείας.
Η Ιερά Οδός ήταν ο δρόμος που ένωνε την Αθήνα με την Ελευσίνα και χρησιμοποιείτο από την αρχαιότητα για τις πομπές των Ελευσινίων Μυστηρίων.
Καθ’ όλο το μήκος της υπήρχαν ιερά της υπαίθρου, βωμοί, νεκροταφεία και σταθμοί λατρείας, χαρακτηριστικά που δεν ήταν ασυνήθη για ιερούς δρόμους.
Τμήμα Ιεράς Οδού στην Πλατεία Εσταυρωμένου
Στο κέντρο του σημερινού Αιγάλεω, στην Πλατεία Εσταυρωμένου, έχει αποκαλυφτεί τμήμα της αρχαίας Ιεράς Οδού.
Το τμήμα αυτό έχει συνολικό μήκος περίπου 27,70 μέτρα και πλάτος που κυμαίνεται από 5,30 έως 5,90 μ.
Το οδόστρωμα φτιάχθηκε με πατημένο χώμα, χαλίκι και μικρές πέτρες, και στις πλευρές του υπήρχαν αναλημματικοί τοίχοι. Σε πολλά σημεία διακρίνονται αυλακιές από τροχούς αρμάτων ή αμαξών. Το τμήμα αυτό διατηρήθηκε σε όλη του την έκταση όπως αποκαλύφθηκε.
Η παρουσία αυτού του τμήματος επιβεβαιώνει ότι η Ιερά Οδός περνούσε μέσα ή πολύ κοντά στον σημερινό αστικό ιστό του Αιγάλεω.
Η γέφυρα του Κηφισού / τεχνικά έργα
Η Ιερά Οδός στο σημείο που διασχίζει τον ποταμό Κηφισό (στα όρια της περιοχής Δυτικής Αθήνας / Αιγάλεω / Ελαιώνα) απαιτούσε τεχνικές κατασκευές, γέφυρες ή διαβάσεις του ποταμού.
Κατά τις εργασίες κατασκευής του Μετρό, στον σταθμό Ελαιώνα έχουν βρεθεί τρία λίθινα βάθρα που υποστήριζαν τοξωτή γέφυρα με τουλάχιστον πέντε τόξα.
Αν και η γέφυρα δεν ανήκε ακριβώς στο όριο του Αιγάλεω, η ύπαρξή της μαρτυρεί ότι στον άξονα Ιεράς Οδού — Κηφισού είχαν γίνει τεχνικά έργα υποστήριξης της επικοινωνίας της γραμμής αυτής.
Ναϊσκοι και λατρευτικές εστίες
Παρά το γεγονός ότι οι αρχαίες πηγές δεν καταγράφουν ρητά έναν μεγάλο κεντρικό ναό ακριβώς στην περιοχή του Αιγάλεω, υπάρχουν ενδείξεις για μικρούς λατρευτικούς σταθμούς ή ναϊσκους κατά μήκος της Ιεράς Οδού:
Σύμφωνα με αναφορά σε παλιότερους περιηγητές και μελετητές, υπήρχε ναΐσκος του Κυαμίτου στο σημείο όπου η Ιερά Οδός διασταυρωνόταν με την οδό Προύσσης στο Αιγάλεω. Ο ναϊσκος αυτός αναφέρεται να είχε διαστάσεις περίπου 5,07 × 8,68 μ. και ήταν μονόκλιτος. Το όνομα «Κυαμίτου» σχετίζεται με τη λέξη «κύαμοι» (κουκιά). Στο ίδιο σημείο σήμερα, υπάρχει ο ναός του Αγίου Γεωργίου (γνωστός ως Άγιος Γεώργιος ο Διασορίτης).
Καθ’ όλο το μήκος της Ιεράς Οδού υπάρχουν καταγραφές για μικρές εστίες λατρείας υπαίθριες, βωμούς, αγάλματα και τάματα.
Επίσης, τα ευρήματα στην Αρχαιολογική Συλλογή του σταθμού Μετρό Αιγάλεω περιλαμβάνουν «ελευσινιακούς κέρνους», ειδώλια, προσφορές και τμήματα επιτύμβιων στηλών — στοιχεία λατρείας και ταφών πλάι στην Ιερά Οδό.
Η «Ελιά του Πλάτωνα» και ο Ελαιώνας
Η «Ιερή Ελιά του Πλάτωνα» ανήκει περισσότερο στο πλαίσιο της παράδοσης και της συμβολικής αντίληψης της περιοχής της Ακαδημίας/Ελαιώνα παρά στον στενό γεωγραφικό χώρο του σημερινού Αιγάλεω.
Η παράδοση θέλει ότι υπήρχε μια «ιερή ελιά» στην προαύλια περιοχή της Ακαδημίας του Πλάτωνα, από την οποία φτιάχτηκαν οι δώδεκα ελιές που αντιστοιχούσαν στις δώδεκα πύλες της Ακαδημίας. Ο κορμός της, κατεστραμμένος από κάποιο όχημα το 1978, συντηρήθηκε και μεταφέρθηκε στην είσοδο του Γεωπονικού Πανεπιστημίου επί της Ιεράς Οδού.
Ευρήματα στο Μετρό Αιγάλεω και τοπική έκθεση
Κατά την κατασκευή της γραμμής του μετρό και ειδικότερα στο σταθμό Αιγάλεω, έγιναν σωστικές ανασκαφές κατά μήκος της πορείας της Ιεράς Οδού.
Εκεί βρέθηκαν αντικείμενα που μαρτυρούν καθημερινή χρήση, λατρευτικές πρακτικές και ταφικές συνήθειες, κεραμική, ειδώλια, επιτύμβια τμήματα, προσφορές από αποθέτες ιερών.
Η έκθεση περιλαμβάνει 17 προθήκες, όπου αναδεικνύεται η σχέση του σταθμού με την αρχαία διαδρομή.
Ο σχεδιασμός του σταθμού μετρό Αιγάλεω φέρει αισθητικά στοιχεία που αποσκοπούν να αναδείξουν τη σύνδεση με την ιστορική ταυτότητα του τόπου.
Κατά τις ανασκαφές στην περιοχή του σταθμού, τμήμα της Ιεράς Οδού αποκαλύφθηκε σε μήκος περίπου 20,70 μ. και σε πλάτος ~ 5,30 μ., παράλληλα προς την τρέχουσα οδό. Πλάι σε αυτό βρέθηκαν και λείψανα παρόδιων νεκροταφείων.
Επιπλέον, στο πλαίσιο εργασιών αναπλάσεων στην περιοχή της πλατείας Εσταυρωμένου υπήρξαν συζητήσεις για το πώς θα ενταχθούν τα αρχαιολογικά ευρήματα στον σύγχρονο δημόσιο χώρο, ώστε να γίνουν ορατά και προσβάσιμα στο κοινό.
📸 Εικόνα: Daskalopoulou Katerina - 10/2026
* Νομικός - Συγγραφέας
